Na zimowym szlaku sama informacja, że obowiązuje drugi albo trzeci stopień zagrożenia, nie wystarcza do podjęcia dobrej decyzji. Trzeba jeszcze wiedzieć, co oznacza dla konkretnej grani, żlebu czy stromego zbocza oraz jak zachować się po zejściu lawiny. Wyjaśniam znaczenie pięciostopniowej skali, zasady planowania trasy, niezbędny sprzęt i schemat pierwszej pomocy dla osoby zasypanej.
Najważniejsze zasady oceny ryzyka lawinowego
- Pięć poziomów skali opisuje stabilność pokrywy, prawdopodobieństwo wyzwolenia lawiny i możliwy rozmiar zjawiska.
- Trzeci stopień jest momentem, w którym doświadczenie, dobór trasy i umiejętność oceny lokalnych warunków mają szczególne znaczenie.
- Czwarty i piąty stopień powinny oznaczać rezygnację z wejścia w teren lawinowy, a nie próbę „ostrożniejszego” przejścia.
- Komunikat czytaj razem z informacją o wystawie stoku, wysokości i rodzaju problemu lawinowego.
- Po wypadku liczy się pierwsze 15 minut. Detektor, sonda, łopata i przećwiczone działanie mogą zdecydować o przeżyciu.
Jak czytać stopnie zagrożenia lawinowego w praktyce
W Polsce stosuje się europejską skalę obejmującą pięć poziomów ryzyka. Każdy z nich jest oceną dla określonego regionu i czasu, a nie gwarancją bezpieczeństwa na każdym stoku. Komunikat powstaje na podstawie stabilności pokrywy śnieżnej, liczby miejsc o podobnych problemach i rozmiaru lawin, które mogą zejść.
Kolor pomaga szybko zorientować się w sytuacji, ale nie powinien zastępować czytania całego biuletynu. Zielony oznacza pierwszy stopień, żółty drugi, pomarańczowy trzeci, czerwony czwarty, a najwyższy poziom jest oznaczany czerwienią i czernią. W praktyce najważniejsze pytanie brzmi nie tylko „jaki jest stopień?”, lecz także gdzie dokładnie występuje zagrożenie.
| Stopień | Znaczenie | Co to oznacza dla turysty |
|---|---|---|
| 1 mały | Pokrywa jest na ogół stabilna. Lawina może zostać wyzwolona głównie na nielicznych, bardzo stromych i skrajnych stokach przy dużym obciążeniu. | Warunki zwykle sprzyjają wyjściu, ale nadal omijam nawiany śnieg i nie traktuję poziomu jako pełnej gwarancji bezpieczeństwa. |
| 2 umiarkowany | Pokrywa jest umiarkowanie stabilna na wybranych stromych formacjach. Lawinę może wyzwolić duże obciążenie, na przykład przejazd narciarza. | Można planować trasę, lecz trzeba omijać wskazane wystawy i wysokości oraz zachować odstępy na stromych odcinkach. |
| 3 znaczny | Pokrywa jest słabo lub umiarkowanie związana na wielu stromych stokach. Lawinę może wywołać już pojedyncza osoba, a lawiny samoistne są możliwe. | Trasa wymaga doświadczenia, oceny lokalnej i świadomego wyboru terenu. Popularność szlaku nie zmniejsza ryzyka. |
| 4 duży | Pokrywa jest słabo związana na większości stromych stoków. Możliwe są liczne lawiny samoistne, także duże. | Unikam terenu lawinowego. Bezpieczniejszy wybór to dolina, szlak nizinny albo całkowita zmiana planu. |
| 5 bardzo duży | Pokrywa jest rozlegle niestabilna. Należy spodziewać się licznych dużych i bardzo dużych lawin, także na mniej stromych stokach. | Nie wchodzę w obszary zagrożone. Możliwe są również utrudnienia na drogach, szlakach i w miejscowościach położonych poniżej stoków. |
Najczęstszy błąd polega na traktowaniu skali jak prostego wskaźnika „wolno albo nie wolno”. Tymczasem drugi stopień nie oznacza tego samego na każdej wystawie, a trzeci nie musi oznaczać zagrożenia na całej górze. Lokalizacja problemu jest równie ważna jak liczba przy symbolu.
Co naprawdę zwiększa ryzyko pod śniegiem
Lawina nie zależy od jednej zmiennej. Liczą się między innymi świeży opad, wiatr, ocieplenie, deszcz, słabe warstwy w pokrywie oraz nachylenie terenu. Najwięcej wypadków wiąże się ze stokami o nachyleniu około 30-45 stopni, ale niebezpieczny może być także łagodniejszy teren znajdujący się pod torem lawiny.
Wystawa i wysokość
Biuletyn może wskazywać, że problem dotyczy na przykład stoków północnych powyżej określonej wysokości. Nie oznacza to, że południowa wystawa jest automatycznie bezpieczna. Wiatr może przenosić śnieg przez grań, a słońce i temperatura zmieniają stabilność pokrywy w ciągu dnia.
Obciążenie stoku
Przejście jednej osoby, grupa idąca blisko siebie i świeży ciężki opad to różne obciążenia. Szczególnie ryzykowne jest zatrzymywanie się kilku osób w jednym miejscu na stromym zboczu, trawersowanie szeroką ławą oraz podcinanie stoku nartami.
Oznaki alarmowe
- świeże lawiny lub zsuwy w pobliżu,
- pęknięcia śniegu odchodzące od nart albo butów,
- głuche zapadanie się warstw, tak zwane „whum”,
- wyraźne nawisy i depozyty śniegu po zawietrznej stronie grani,
- szybkie ocieplenie, intensywny opad albo silny wiatr.
Brak takich sygnałów nie daje pewności, że stok jest stabilny. Czasem problem tkwi głęboko w pokrywie i nie ujawnia się podczas krótkiego przejścia. Z mojego punktu widzenia cisza na stoku nie jest dowodem bezpieczeństwa, tylko powodem do uważnego czytania komunikatu i obserwowania terenu.
Jak dopasować trasę do poziomu zagrożenia
Przed wyjściem sprawdzam komunikat dla konkretnego pasma, prognozę pogody i przebieg trasy na mapie. Zaznaczam miejsca, w których szlak przecina żleb, prowadzi pod stromą ścianą albo trawersuje otwarte zbocze. Taka analiza zajmuje kilka minut, a pozwala znaleźć bezpieczny wariant, zanim pojawi się presja grupy i zmęczenie.
Przy pierwszym i drugim stopniu
Niższy poziom pozwala zwykle poruszać się po większej części terenu, ale nie zwalnia z podstawowych zasad. Na stromych odcinkach przechodzę pojedynczo, zachowuję odstęp i nie zatrzymuję się w zagłębieniach, pod nawisami ani w potencjalnym torze lawiny.
Przy drugim stopniu szczególnie ważne są wskazane w komunikacie stoki, wysokość i rodzaj zagrożenia. Jeśli biuletyn mówi o nawianym śniegu na północnych wystawach, zmiana trasy na bezpieczny, zalesiony grzbiet może być rozsądniejsza niż próba „przeczekania” problemu na miejscu.
Przy trzecim stopniu
To poziom, przy którym przypadkowy wybór trasy przestaje być akceptowalny. Pojedynczy narciarz lub turysta może wyzwolić lawinę na wielu stromych stokach, dlatego wybieram teren o małym nachyleniu, bez wejścia pod strome zbocza i bez przecinania niebezpiecznych żlebów.
Jeżeli nie potrafisz ocenić nachylenia, wystawy i sposobu omijania zagrożenia, trzeci stopień nie jest dobrym momentem na naukę w terenie. Sprzęt lawinowy pomaga w akcji ratunkowej, ale nie zmniejsza prawdopodobieństwa wyzwolenia lawiny.
Przy czwartym i piątym stopniu
Przy czwartym stopniu poruszanie się po stromych stokach wymaga bardzo dużych umiejętności i doświadczenia. Dla większości turystów najlepszą decyzją jest rezygnacja z wyjścia w teren wysokogórski i wybór trasy oddalonej od torów lawin.
Piąty stopień oznacza sytuację wyjątkową. Możliwe są lawiny samoistne, które docierają daleko poza miejsce ich powstania. W takim czasie nie próbuję szukać „jednego bezpiecznego wariantu” na stromym zboczu, tylko czekam na poprawę warunków.
Co zrobić, gdy lawina porwie człowieka
Najpierw trzeba zadbać o własne bezpieczeństwo. Druga lawina może uderzyć w osoby stojące na lawinisku, dlatego obserwuję stok, wyznaczam bezpieczne miejsce i dopiero stamtąd organizuję poszukiwania. Jednocześnie ktoś powinien natychmiast zadzwonić pod 112 lub 985, a w rejonie działania TOPR można także korzystać z numeru 601 100 300.
Dyspozytorowi podaję dokładne miejsce, liczbę porwanych osób, punkt, w którym każdą z nich widziano po raz ostatni, kierunek przemieszczania się lawiny i informacje o dostępności sprzętu. Nie kończę rozmowy pierwszy, bo ratownik może przekazać dodatkowe instrukcje.
Poszukiwanie i odkopywanie
- Zbieram grupę i sprawdzam, ile osób pozostało na powierzchni.
- Przełączam detektor na tryb Search i rozpoczynam poszukiwanie od miejsca ostatniego kontaktu wzrokowego.
- Po znalezieniu najsilniejszego sygnału wykonuję sondowanie spiralne, zachowując około 25 cm odstępu między nakłuciami.
- Po trafieniu na ciało pozostawiam sondę w miejscu kontaktu i zaczynam odkopywanie od strony spadku lawiniska.
- Odkopuję najpierw głowę i klatkę piersiową, starając się nie zniszczyć przestrzeni powietrznej przed twarzą.
Łopatą nie kopiemy pionowo z góry, bo wtedy śnieg zsuwa się z powrotem na poszkodowanego i szybko męczy ratownika. Skuteczniejsza jest praca od strony spadku, w której kolejne osoby odrzucają śnieg na boki. Przy kilku ratownikach organizuję ich tak, aby każdy miał własny odcinek pracy i nie blokował pozostałych.
Jeśli nie mamy detektora, wykorzystujemy ślady na powierzchni, miejsce ostatniego widzenia, wystające elementy wyposażenia oraz improwizowane sondowanie. To rozwiązanie awaryjne i znacznie mniej skuteczne, dlatego każdy członek grupy powinien mieć własny detektor, sondę i łopatę.
Pierwsza pomoc po odkopaniu poszkodowanego
Po wydobyciu oceniam przytomność i oddech. Udrożniam drogi oddechowe, sprawdzam, czy poszkodowany oddycha prawidłowo, i szukam masywnych krwotoków. Osoba po lawinie może mieć jednocześnie uraz głowy, złamania, wychłodzenie i niedotlenienie, dlatego nie zakładam, że brak widocznych ran oznacza dobry stan.
Jeżeli poszkodowany nie reaguje i nie oddycha prawidłowo, rozpoczynam resuscytację krążeniowo-oddechową zgodnie z instrukcjami dyspozytora. Jeśli oddycha, utrzymuję drożność dróg oddechowych, zabezpieczam go przed dalszym wychłodzeniem i ograniczam niepotrzebne przemieszczanie, zwłaszcza przy podejrzeniu urazu kręgosłupa.
- Nie ciągnę za głowę ani za kończyny, jeśli można odkopywać śnieg stopniowo.
- Nie rozcieram odmrożeń i nie przykładam bezpośrednio bardzo gorących przedmiotów.
- Kontroluję oddech i przytomność do czasu przybycia ratowników.
- Chronię poszkodowanego przed wiatrem, izoluję go od śniegu i wymieniam mokre warstwy, jeśli pozwala na to sytuacja.
- Nie podaję jedzenia ani picia osobie nieprzytomnej, splątanej lub wymagającej pilnej pomocy medycznej.
W statystykach ratowniczych pierwsze kilkanaście minut ma ogromne znaczenie. Osoba całkowicie zasypana, która nie doznała śmiertelnych obrażeń i ma przed twarzą przestrzeń powietrzną, ma według materiałów akcji Lawinowe ABC ponad 90 procent szans na przeżycie w pierwszych 15-18 minutach. Później ryzyko niedotlenienia i zatrzymania krążenia szybko rośnie.
Sprzęt i błędy, które najczęściej kosztują czas
Podstawowy zestaw tworzą trzy elementy: detektor lawinowy, sonda i metalowa łopata. Detektor służy do szybkiego znalezienia osoby pod śniegiem, sonda potwierdza głębokość i położenie, a łopata pozwala ją wydobyć. Brak któregokolwiek z tych elementów wyraźnie wydłuża akcję.
Detektor trzeba włączyć przed wejściem w teren zagrożony i sprawdzić jego działanie w grupie. Samo posiadanie urządzenia nie wystarczy. Każdy uczestnik powinien umieć przełączyć je w tryb poszukiwania, wykonać wyszukiwanie kierunkowe i dokładne namierzenie sygnału.
Przeczytaj również: Jaki olej do agregatu benzynowego wybrać?
Najczęstsze złe założenia
- „Jest tylko jedynka, więc ryzyko nie istnieje” - nawet niski poziom nie wyklucza lawiny na skrajnie stromym stoku.
- „Mam plecak wypornościowy, więc mogę wejść dalej” - taki plecak może pomóc utrzymać się bliżej powierzchni, ale nie zapobiega urazom ani porwaniu.
- „Wszyscy chodzą tą trasą” - popularność szlaku nie zmienia nachylenia, wystawy ani stabilności śniegu.
- „Ratownicy szybko przylecą” - pogoda, wiatr i widoczność mogą opóźnić dotarcie zespołu, dlatego pierwsza pomoc należy przede wszystkim do partnerów poszkodowanego.
- „Wystarczy telefon” - telefon służy do wezwania pomocy, ale nie zastąpi detektora, sondy, łopaty ani treningu.
Najlepszą inwestycją nie jest najdroższy gadżet, tylko regularne ćwiczenia. Raz na początku sezonu przeprowadzam z grupą pełną symulację: wyłączenie detektora, wyszukiwanie, sondowanie, odkopywanie i ocenę poszkodowanego. Dopiero wtedy widać, ile czasu zabiera czynność, która „na sucho” wydawała się prosta.
Co sprawdzam przed wyjściem na zimowy szlak
Przed ruszeniem zapisuję numer alarmowy, sprawdzam komunikat dla całego planowanego obszaru i informuję bliską osobę o trasie oraz godzinie powrotu. Jeżeli warunki się pogarszają, nie przywiązuję się do pierwotnego celu. Najbezpieczniejsza decyzja często polega na zawróceniu, zanim grupa znajdzie się w miejscu, z którego trudno się wycofać.
- sprawdź stopień, wystawy i zakres wysokości opisany w komunikacie,
- zaznacz na mapie żleby, strome trawersy i miejsca pod nawisami,
- ustal wariant odwrotu oraz punkt, w którym zawrócicie bez dyskusji,
- przetestuj detektory i włóż sondy oraz łopaty w miejsca, do których każdy ma szybki dostęp,
- oceń pogodę, widoczność, siły grupy i zapas czasu, a nie tylko atrakcyjność celu.
Skala zagrożenia jest narzędziem do podejmowania decyzji, nie przepustką do ryzyka. Gdy połączę ją z obserwacją terenu, rozsądnym wyborem trasy i przygotowaniem do natychmiastowej pomocy, zwiększam szanse całej grupy na bezpieczny powrót.
