MARCH porządkuje pomoc według zagrożeń, które zabijają najszybciej
- M oznacza masywny krwotok, który trzeba tamować przed standardową oceną ABC.
- 112 lub 999 należy wezwać natychmiast, najlepiej na głośnomówiącym trybie.
- Na kończynie stosuje się opaskę uciskową, gdy silnego krwawienia nie da się zatrzymać uciskiem i opatrunkiem.
- Po założeniu opaski trzeba zapisać dokładny czas i nie luzować jej samodzielnie.
- Poszkodowanego należy chronić przed wychłodzeniem i stale obserwować do przyjazdu ratowników.
Co oznacza MARCH i dlaczego zmienia kolejność działań
MARCH to skrót używany w medycynie urazowej i ratownictwie taktycznym. Litery oznaczają Massive hemorrhage, Airway, Respiration, Circulation oraz Head injury i Hypothermia, czyli masywny krwotok, drożność dróg oddechowych, oddychanie, krążenie oraz uraz głowy i wychłodzenie.
| Litera | Znaczenie | Najważniejsza decyzja |
|---|---|---|
| M | Masywny krwotok | Natychmiast zatrzymaj zagrażające życiu krwawienie. |
| A | Drożność dróg oddechowych | Sprawdź, czy poszkodowany może oddychać i czy krew lub wymiociny nie blokują gardła. |
| R | Oddychanie | Oceń ruchy klatki piersiowej i objawy ciężkiego urazu klatki. |
| C | Krążenie i wstrząs | Kontroluj kolejne krwawienia, obserwuj stan i ograniczaj utratę ciepła. |
| H | Uraz głowy i hipotermia | Chroń przed wychłodzeniem i monitoruj świadomość. |
Najważniejsza różnica względem klasycznego ABC polega na tym, że krwotok zewnętrzny może doprowadzić do śmierci w ciągu kilku minut. Dlatego nie zaczynam od długiego badania poszkodowanego, jeśli widzę pulsującą krew, szybko powiększającą się kałużę, amputację albo całkowicie przesiąknięte ubranie.
Nie traktuję MARCH jak jednorazowej listy odhaczonej od góry do dołu. To raczej pętla ciągłej oceny. Po przeniesieniu poszkodowanego, zmianie jego stanu albo pojawieniu się nowego krwawienia wracam do początku i ponownie sprawdzam najgroźniejsze problemy.
Masywny krwotok wymaga działania bez zwłoki
Najpierw zadbaj o bezpieczeństwo miejsca zdarzenia i załóż rękawiczki, jeśli są dostępne. Jeżeli nie możesz podejść bez narażenia siebie, nie wchodź w strefę zagrożenia. Zadzwoń pod 112 lub 999, poproś konkretną osobę o przyniesienie apteczki i rozpocznij tamowanie krwawienia.
Bezpośredni ucisk jest pierwszym wyborem
Przyłóż gazę, opatrunek uciskowy albo czysty materiał bezpośrednio do rany i mocno uciskaj bez przerw. Nie podnoś co chwilę opatrunku, żeby sprawdzić, czy krew nadal płynie. Gdy materiał przesiąknie, dołóż kolejną warstwę na wierzch i utrzymuj nacisk.
Jeśli rana jest głęboka i znajduje się w pachwinie lub dole pachowym, można rozważyć jej wypełnienie gazą, najlepiej hemostatyczną, ale tylko po odpowiednim przeszkoleniu. Nie wkładaj materiału do rany brzucha, klatki piersiowej ani oka. Nie wyciągaj przedmiotów wbitych w ciało, tylko stabilizuj je opatrunkiem wokół urazu.
Kiedy użyć opaski uciskowej
Opaska uciskowa jest przeznaczona do zagrażającego życiu krwawienia z kończyny, którego nie można szybko opanować uciskiem. Dotyczy to między innymi amputacji, zmiażdżenia, masywnego krwawienia tętniczego albo sytuacji, w której trzeba jednocześnie pomagać kilku osobom.
Załóż gotową, sprawną opaskę powyżej rany, zgodnie z instrukcją producenta, ale nie bezpośrednio na stawie. Dokręć ją do zatrzymania krwawienia, zapisz godzinę założenia i nie luzuj jej samodzielnie. Ból po zaciśnięciu jest możliwy, lecz poluzowanie opaski może uruchomić krwotok i pogorszyć stan poszkodowanego.
Jeśli krwawienie nadal trwa, opaska może być za luźna albo założona nieprawidłowo. W takiej sytuacji postępuj według instrukcji dyspozytora lub własnego przeszkolenia. Improwizowana opaska z cienkiego sznurka, drutu czy kabla jest rozwiązaniem awaryjnym i może poważnie uszkodzić tkanki, dlatego nie należy traktować jej jak równoważnika certyfikowanego sprzętu.
Opaska uciskowa nie sprawdzi się przy krwawieniu z tułowia, szyi ani w miejscu połączenia kończyny z tułowiem. Tam znaczenie ma mocny ucisk, właściwy opatrunek i szybki transport do pomocy medycznej. Europejska Rada Resuscytacji również wskazuje, że przy ciężkim krwawieniu trzeba najpierw zastosować ucisk, a opaskę założyć szybko, jeśli ucisk nie wystarcza.
Drożność dróg oddechowych i oddychanie wymagają osobnej oceny
Po opanowaniu widocznego krwotoku sprawdź, czy poszkodowany może mówić i swobodnie nabierać powietrza. Jeżeli odpowiada pełnymi zdaniami, drogi oddechowe są przynajmniej częściowo drożne, ale nadal obserwuj go, bo obrzęk twarzy, krew i wymiociny mogą szybko zmienić sytuację.
U osoby nieprzytomnej sprawdź oddech i usuń tylko to, co widzisz w jamie ustnej. Nie wkładaj palców na ślepo do gardła. Jeżeli poszkodowany oddycha, ale nie utrzymuje drożności dróg oddechowych, ułóż go w pozycji bezpiecznej, o ile pozwala na to rodzaj urazu, i stosuj się do poleceń dyspozytora.
Brak prawidłowego oddechu, sinienie, głośny świst, bulgotanie krwi albo narastająca duszność to sygnały natychmiastowego zagrożenia. Gdy poszkodowany nie oddycha prawidłowo, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora i użyj AED, jeśli jest dostępny. Przy urazie z masywnym krwotokiem tamowanie krwi pozostaje priorytetem, gdy można wykonać je równolegle.
R oznacza ocenę oddychania i klatki piersiowej. Zwróć uwagę na nierówne unoszenie klatki, ranę ssącą, nasilającą się duszność, ból oraz gwałtowne pogorszenie po urazie. Nie zaklejaj przypadkowo rany folią ani taśmą, jeśli nie masz odpowiedniego szkolenia i opatrunku przeznaczonego do ran klatki piersiowej. W takiej sytuacji najważniejsze są wezwanie zespołu ratownictwa, pozycja ułatwiająca oddychanie i stała obserwacja.
Krążenie, wstrząs i wychłodzenie decydują o dalszym przebiegu
W części C nie chodzi o samodzielne mierzenie ciśnienia, lecz o rozpoznanie pogarszającego się stanu. Bladość, zimna spocona skóra, silne pragnienie, niepokój, splątanie, senność i przyspieszony oddech mogą wskazywać na wstrząs krwotoczny. Poszkodowany może wyglądać jeszcze przytomnie, a mimo to tracić zdolność do utrzymania prawidłowego krążenia.
Sprawdź, czy nie ma kolejnych ran, szczególnie na plecach, pośladkach, pachach i w pachwinach. Nie pozwalaj poszkodowanemu chodzić, nie podawaj jedzenia, picia ani alkoholu. Jeśli nie ma duszności, ułóż go w pozycji leżącej i ograniczaj niepotrzebne ruchy, natomiast przy problemach z oddychaniem pozwól przyjąć pozycję, w której oddycha najłatwiej.
Hipotermia, czyli wychłodzenie, pogarsza krzepnięcie krwi i utrudnia ratowanie osoby po ciężkim urazie. Może wystąpić także latem, zwłaszcza gdy poszkodowany leży na mokrej ziemi. Odizoluj go od podłoża, osłoń przed wiatrem i przykryj kocem termicznym, ale nie kładź źródła intensywnego ciepła bezpośrednio na skórze.
Przeczytaj również: 72 godziny bez pomocy - Jak się przygotować?
Uraz głowy wymaga spokojnej obserwacji
W MARCH litera H bywa rozwijana jako uraz głowy i hipotermia. Narastająca senność, dezorientacja, powtarzające się wymioty, drgawki, nierówne źrenice lub utrata przytomności wymagają pilnego przekazania informacji dyspozytorowi.
Nie zdejmuj kasku bez wyraźnej potrzeby, nie poruszaj szyją i nie próbuj „stawiać na nogi” osoby po urazie. Jeżeli trzeba ją przesunąć z powodu ognia, ruchu pojazdów lub innego zagrożenia, wykonaj to możliwie stabilnie i nie zostawiaj jej samej po zmianie pozycji.
Jak stosować schemat przy wypadku w lesie lub na szlaku
W terenie oddalonym od drogi największym problemem bywa nie brak wiedzy, lecz czas dotarcia pomocy. Po opanowaniu pierwszego krwawienia podaj operatorowi dokładną lokalizację, najbliższy szlak, numer słupka, współrzędne GPS albo charakterystyczny punkt. W lesie sama nazwa miejscowości zwykle nie wystarczy.
Telefon ustaw na głośnomówiący tryb i wykonuj polecenia dyspozytora. Jeśli w grupie są inne osoby, jedna powinna prowadzić rozmowę, druga tamować krwawienie, a trzecia przygotować miejsce dla ratowników. Wysyłanie kogoś po pomoc ma sens tylko wtedy, gdy poszkodowany nie zostanie bez opieki, a droga jest bezpieczna.
W plecaku przygotowanym na dłuższy marsz trzymam przede wszystkim rękawiczki, gazę, opatrunek uciskowy, certyfikowaną opaskę uciskową, koc termiczny i marker. Sam sprzęt nie zastąpi ćwiczeń. Najczęstszy błąd polega na kupieniu opaski i schowaniu jej na dnie apteczki bez sprawdzenia, jak ją rozpakować jedną ręką.
Po każdej zmianie sprawdź ponownie krwawienie, oddech, świadomość i temperaturę ciała. Zapisz, co zostało zrobione, jaki był efekt oraz o której godzinie założono opaskę lub zmieniono opatrunek. Te informacje mogą znacząco ułatwić pracę zespołowi ratownictwa.
Najważniejsza umiejętność zaczyna się przed wypadkiem
MARCH nie jest zamiennikiem szkolenia ani leczenia szpitalnego. To prosty sposób na uporządkowanie priorytetów, gdy stres utrudnia myślenie, a poszkodowany ma kilka obrażeń jednocześnie.
Moim zdaniem największą różnicę robią trzy rzeczy: szybkie wezwanie pomocy, zdecydowany ucisk na krwawienie i umiejętność prawidłowego użycia opaski uciskowej. Warto przećwiczyć te czynności na szkoleniu z pierwszej pomocy, bo w realnym wypadku spokój, prosty plan i dobrze dostępny sprzęt są często ważniejsze niż rozbudowana apteczka.